Każdy kolejny dzień fali upałów wiąże się z wyższym ryzykiem ostrego udaru u osób po 65. roku życia – wynika z badania naukowców z Uniwersytetu w São Paulo. Gdy upał nałoży się na zanieczyszczone powietrze, zagrożenie rośnie jeszcze wyraźniej.
Upał i pył zawieszony: co pokazały dane
Badacze przeanalizowali dane 769 osób z rozpoznanym ostrym udarem, z których 54,2% stanowiły kobiety, a 65,5% miało co najmniej 65 lat. Informacje pochodziły z projektu EMMA, który obejmuje ponad tysiąc pacjentów z udarem niedokrwiennym zdiagnozowanym w latach 2006–2018. Za falę upałów uznano co najmniej dwa kolejne dni z temperaturą maksymalną od 33,1°C wzwyż.
Naukowcy porównali pogodę i jakość powietrza w dniach poprzedzających udar. Sam upał dawał iloraz szans (miarę porównującą prawdopodobieństwo zdarzenia w dwóch grupach) na poziomie 1,121. Po uwzględnieniu współdziałania upału i stężenia pyłu PM10 wartość wzrosła do 1,404. Oznacza to wzrost ryzyka o 40,4% za każdy dodatkowy dzień takiego połączenia.
Jak wyjaśnia prof. Alessandra Carvalho Goulart z Wydziału Lekarskiego USP, intensywny upał odwadnia organizm, przez co krew staje się gęstsza i bardziej lepka. Do tego dochodzą zmiany w termoregulacji i pracy układu krążenia, które wpływają na przepływ krwi i ciśnienie. To według badaczki bezpośredni i szybki czynnik wyzwalający udar.
Co chroni mózg
Zespół sprawdził też, jak styl życia wpływa na chorobę małych naczyń mózgowych, czyli zmiany w drobnych tętnicach, które mogą prowadzić do spadku sprawności umysłowej i demencji. W badaniu ELSA-Brasil obserwowano 1285 osób w latach 2008–2024. Okazało się, że wzrost wskaźnika zdrowia sercowo-naczyniowego Life’s Essential 8 o 10 punktów wiązał się z 14% niższym ryzykiem ciężkich zmian w małych naczyniach mózgu.
W grupie 1200 uczestników umiarkowana lub wysoka aktywność fizyczna, mierzona czujnikami noszonymi na nadgarstku, wiązała się z o 21–22% niższym ryzykiem markerów tej choroby. Wśród najbardziej aktywnych o 21–30% rzadziej występował zanik kory śródwęchowej, struktury ważnej dla pamięci i orientacji w przestrzeni. Wyniki uwzględniały m.in. wiek, płeć, palenie, alkohol, masę ciała, nadciśnienie i cukrzycę.
- Upał plus pył PM10: ryzyko udaru rośnie o 40,4% za każdy kolejny dzień.
- Lepsze zdrowie serca: 14% mniej ciężkich zmian w małych naczyniach mózgu na każde 10 punktów wskaźnika.
- Ruch: 21–22% mniejsze ryzyko markerów choroby małych naczyń.
Lit w niskich dawkach i choroba Alzheimera
Zespół z USP pod kierunkiem prof. Orestesa Forlenzy od ponad 20 lat bada też działanie litu w chorobie Alzheimera. W badaniach z udziałem pacjentów z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi dawki znacznie niższe niż w psychiatrii łagodziły i stabilizowały utratę pamięci oraz zaburzenia rozumowania. Badacze wskazują, że skala efektu jest zbliżona do tej, którą dają nowe leki przeciwko Alzheimerowi. Eksperymenty na myszach sugerują ponadto, że lit ogranicza gromadzenie toksycznych złogów i chroni wewnętrzny szkielet komórek nerwowych. To jednak wciąż wstępne wyniki badań, a nie gotowa terapia.
Co to oznacza dla czytelnika w Polsce
Badanie dotyczy brazylijskiej metropolii, więc progów temperatury i poziomów zanieczyszczeń nie należy automatycznie przenosić na polskie warunki. Mechanizm, który opisują autorzy, czyli odwodnienie, gęstsza krew i obciążenie układu krążenia, nie zależy jednak od szerokości geograficznej. Polskie miasta także mają coraz częstsze upały, a w sezonie grzewczym problem smogu.
W praktyce seniorom i ich opiekunom warto przypominać o piciu płynów w gorące dni, unikaniu wysiłku w największym upale i śledzeniu komunikatów o jakości powietrza. Osoby z nadciśnieniem czy cukrzycą powinny szczególnie dbać o regularną kontrolę lekarską. Jak podkreśla Goulart, ochrona mózgu w starzejących się miastach wymaga połączenia opieki kardiologicznej na poziomie jednostki z działaniami adaptacyjnymi do zmian klimatu. Warto też pamiętać, że wyniki są wstępne i opierają się na zależnościach statystycznych, a nie dowodzą wprost przyczyny.
Źródło: Medical Xpress – „Heat waves and pollution increase stroke risk in older adults, study finds”